SIR કવાયત પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં સવાલ

 

✍️ ECI Citizenship Test: SIR કવાયત પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં સવાલ – સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ

ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા અનેક રાજ્યોમાં શરૂ કરાયેલી ખાસ સઘન સુધારણા (SIR) કવાયત પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી ચાલી રહી છે. અરજદારોએ સ્પષ્ટ દલીલ કરી છે કે ECI SIRના બહાને નાગરિકતાની કસોટી (Citizenship Test) લઈ શકે નહીં. આ મામલો નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાની પદ્ધતિ પર ગહન અસર કરી શકે છે.

📜 SIR કવાયત અને વિવાદની પૃષ્ઠભૂમિ

SIR નો હેતુ: સામાન્ય રીતે, SIR (Special Intensive Revision) નો હેતુ મતદાર યાદીમાં ડુપ્લિકેટ નામો દૂર કરવા, મૃતકોના નામ કાઢવા અને નવા યોગ્ય મતદારોના નામ ઉમેરવાનો હોય છે. પરંતુ આ વખતે, અરજદારોના મતે, આ પ્રક્રિયાને નાગરિકતા સાબિત કરવાની કવાયતમાં ફેરવી દેવામાં આવી છે.

મુખ્ય કાયદાકીય આધાર: વરિષ્ઠ વકીલ એ. એમ. સિંઘવીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ECI પાસે બંધારણના આર્ટિકલ 324 હેઠળ ચૂંટણીનું સંચાલન કરવાની સત્તા છે, પરંતુ આ સત્તામાં નાગરિકતા નક્કી કરવાની સત્તાનો સમાવેશ થતો નથી.

⚖️ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજદારોની મુખ્ય અને વિસ્તૃત દલીલો

વરિષ્ઠ વકીલ એ. એમ. સિંઘવીએ રજૂ કરેલા મુખ્ય કાયદાકીય મુદ્દાઓ:

• પરોક્ષ NRC નો આક્ષેપ: SIRમાં મતદારો પર નાગરિકતા સાબિત કરવાનો જે બોજ નાખવામાં આવ્યો છે, તે સંસદની મંજૂરી વિના પરોક્ષ રીતે NRC (નેશનલ રજિસ્ટર ઑફ સિટીઝન્સ) લાગુ કરવા સમાન છે.
• કાયદાનું ઉલ્લંઘન: માત્ર કેન્દ્ર સરકાર (નાગરિકતા અધિનિયમ) અથવા ફોરેનર્સ ટ્રિબ્યુનલ જ નાગરિકતા નક્કી કરી શકે છે. ચૂંટણી અધિકારીઓ આ સત્તા ધારણ કરી શકતા નથી.
• લાલ બાબુ હુસૈન કેસ: આ ચુકાદા મુજબ, એકવાર મતદાર યાદીમાં નામ આવી જાય, પછી તે વ્યક્તિને ભારતીય નાગરિક માનવામાં આવે છે. SIR માં આ મૂળભૂત સિદ્ધાંતને ઉલટાવી દેવામાં આવ્યો છે.
• મનસ્વી કટ-ઑફ: 2003ની કટ-ઑફ તારીખને કારણે તે પછી નોંધાયેલા મતદારોને તેમના માતા-પિતાના દસ્તાવેજો માંગવામાં આવે છે, જે **આર્ટિકલ 14 (સમાનતાનો અધિકાર)**નું ઉલ્લંઘન છે.

💔 મહિલા મતદારો પર SIR ની અસર: બિહારનો ડેટા

એડવોકેટ વૃંદા ગ્રોવરે બિહારની મતદાર યાદીના ડેટા પર ધ્યાન દોર્યું, જે મહિલાઓ માટેની પ્રક્રિયાગત મુશ્કેલીઓને પ્રકાશિત કરે છે:

વિગત	જાન્યુઆરી 2025	જુલાઈ 2025	બદલાવ
મહિલા મતદારો	3.70 કરોડ	3.49 કરોડ	6% ઘટાડો
જાતિ ગુણોત્તર	914	892	22 પોઈન્ટ્સ ઘટ્યો

ગ્રોવરે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે લગ્ન બાદ સ્થળાંતર કરતી મહિલાઓ માટે **વંશાવળી (Family Genealogy) રેકોર્ડ્સ** મેળવવા અશક્ય છે. SIR માં આ વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓ માટે કોઈ છૂટછાટ ન હોવાથી, આ કવાયત મહિલાઓને **પદ્ધતિસરનો ગેરલાભ** પહોંચાડે છે.

🚨 ECI પર દબાણ અને પારદર્શિતાનો અભાવ

ADR વતી વકીલ પ્રશાંત ભૂષણે SIR કવાયતની આંતરિક ગંભીરતાઓ અને ECIની કાર્યપદ્ધતિ પર સવાલ ઉઠાવ્યા:

• માનવ ખર્ચ: તેમણે ભારે કામના બોજને કારણે **30 બૂથ લેવલ ઓફિસર્સ (BLOs) ની આત્મહત્યા**ના આંકડા રજૂ કર્યા અને પ્રક્રિયાની ઉતાવળ પર સવાલ ઉઠાવ્યો.
• પારદર્શિતાનો અભાવ: ECI દ્વારા **મશીન-રીડેબલ મતદાર ડેટા** આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો છે, જે જાહેર તપાસ માટે અત્યંત જરૂરી છે. ચૂંટણી મેન્યુઅલ મુજબ ઉમેરણો/કાઢી નાખવાની અરજીઓનો ડેટા પણ પ્રકાશિત થતો નથી.
• દલીલ: ભૂષણે કહ્યું કે ECIની આ વર્તણૂકને કારણે, દેશમાં ઘણા લોકો તેને 'ડેસ્પૉટ' (ઝનૂની સત્તાધારી) તરીકે જુએ છે, જોકે CJI એ દલીલોને માત્ર કેસ પૂરતી સીમિત રાખવા જણાવ્યું.

કોર્ટ હવે આ મામલે 4 ડિસેમ્બરે વધુ સુનાવણી કરશે.

નોંધ: આ અહેવાલ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી કાર્યવાહી પર આધારિત છે અને માત્ર માહિતીના હેતુસર પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યો છે.