સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીના સંદર્ભમાં તલાક-એ-હસનનું વિશ્લેષણ

સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીનો સંદર્ભ અને હેડલાઇનનું સત્ય

તાજેતરમાં, સુપ્રીમ કોર્ટમાં તલાક-એ-હસન (Talaq-e-Hasan) ની બંધારણીય કાયદેસરતાને પડકારતી અરજી પર સુનાવણી દરમિયાન, અખબારોમાં શું સભ્ય સમાજમાં આ પ્રકારની પ્રથા હોવી જોઈએ? જેવી હેડલાઇન્સ છપાઈ હતી.

એક મુસ્લિમ તરીકે, મારું વિશ્લેષણ આ ટિપ્પણીઓ અને હેડલાઇનની પાછળના સત્યને સ્પષ્ટ કરે છે:

મૂળ અવલોકન (Original Observation):

સુપ્રીમ કોર્ટની ખંડપીઠના ન્યાયાધીશોએ મૌખિક રીતે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે, "સભ્ય સમાજ (Civilised Society) માં આ પ્રકારની પ્રથા હોવી જોઈએ?" અને "આધુનિક સમાજમાં આ પ્રથા કેવી રીતે માન્ય હોઈ શકે?"

કોર્ટનો મુખ્ય ઇરાદો:

કોર્ટનો સવાલ તલાક-એ-હસન (Talaq-e-Hasan) ના મૂળભૂત શરિયતી સિદ્ધાંત પર નહીં, પરંતુ તેના કાર્ય કરવાની રીત (Procedure) પર વધુ હતો. ન્યાયાધીશોએ ખાસ કરીને આ પ્રથામાં વકીલ દ્વારા નોટિસ મોકલીને છૂટાછેડા આપવાની રીત પર આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું. કોર્ટે ટિપ્પણી કરી હતી કે "પતિને મહિલા સાથે સીધી રીતે વાત કરતા કોણે રોક્યો હતો? તેનો અહંકાર એટલો બધો છે કે છૂટાછેડા માટે પણ તે પત્ની સાથે વાત ન કરી શકે." આ સવાલ મુખ્યત્વે છૂટાછેડાની ગૌરવપૂર્ણ પ્રક્રિયા (Dignity of Procedure) જાળવવા પર કેન્દ્રિત હતો.

કાયદાકીય સ્થિતિ:

કોર્ટે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો છે કે આ પદ્ધતિ તલાક-એ-બિદ્દત (Triple Talaq) ની જેમ ત્વરિત અને મનમાની નથી. જોકે કોર્ટે તલાક-એ-અહસનને વધુ સારો વિકલ્પ ગણાવ્યો છે, પરંતુ તલાક-એ-હસનને સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર ઠેરવવાનો કોઈ અંતિમ આદેશ આપ્યો નથી. ખંડપીઠે આ મુદ્દાને પાંચ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેન્ચને મોકલવા અંગે વિચારણા કરવા અરજદારોને કાયદાકીય પ્રશ્નોની નોંધો રજૂ કરવા જણાવ્યું છે.

છાપાની હેડલાઇન સાચી છે કે કોર્ટે "સભ્ય સમાજ" અંગે સવાલ ઉઠાવ્યો છે, પરંતુ આ સવાલ મુખ્યત્વે છૂટાછેડાની ગૌરવપૂર્ણ પ્રક્રિયા જાળવવા પર કેન્દ્રિત હતો, ન કે તલાક-એ-હસનના શરિયતી સિદ્ધાંત પર.

તલાક-એ-હસન: ઇસ્લામિક શરિયતનો ઉત્તમ દૃષ્ટિકોણ

એક મુસ્લિમ વિદ્યાર્થી તરીકે, હું ભારપૂર્વક જણાવું છું કે તલાક-એ-હસન કોઈ જંગલી કે મનસ્વી પ્રથા નથી, પરંતુ ઇસ્લામે આપેલું એક નિયંત્રિત કાનૂની માળખું છે.

1. "સભ્ય સમાજ" અને ઇસ્લામનો સિદ્ધાંત

ઇસ્લામ ધર્મે સમાજને જે વ્યવસ્થા આપી છે, તેમાં ન્યાય, સંતુલન અને મહિલાનું ગૌરવ કેન્દ્રસ્થાને છે.

• તબક્કાવાર પ્રક્રિયા (Gradualism): તલાક-એ-હસનમાં તલાક એક સાથે નહીં, પણ ત્રણ મહિનામાં ત્રણ તુહર (શુદ્ધિની અવસ્થા) માં આપવામાં આવે છે. આ તબક્કાવાર પ્રક્રિયાનો મુખ્ય હેતુ એ જ છે કે સમાજ અને કુટુંબ ઉતાવળા નિર્ણયોથી બચી શકે.
• ન્યાય: આ પદ્ધતિ તલાક-એ-બિદ્દત (ટ્રિપલ તલાક)ની જેમ ત્વરિત નથી, જે મહિલાને કોઈ પણ નોટિસ વગર તાત્કાલિક બેસહારા કરી દે.
• રુજૂ (Ruj) અને સમાધાનનો મોકો: આ પ્રક્રિયામાં પ્રથમ બે તલાક પછી ઇદ્દત દરમિયાન પતિને રુજૂ કરવાનો અને સંબંધ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો અધિકાર મળે છે. જો પતિને પસ્તાવો થાય અથવા સમાધાનની કોઈ તક દેખાય, તો તેને કોઈ જટિલ કાયદાકીય પ્રક્રિયા વગર લગ્ન જાળવી રાખવાની સંપૂર્ણ તક મળે છે.

2. સ્ત્રીના હકો અને કાનૂની સુરક્ષા

તલાક-એ-હસનની પ્રથા સ્ત્રીના હકનું રક્ષણ કરે છે:

• ભરણપોષણની જવાબદારી: તલાકની પ્રક્રિયા દરમિયાન (ત્રણ મહિનાની ઇદ્દત સુધી) પતિ પર તેની પત્નીનું નાન-વ-નફકા (ભરણપોષણ) કરવાની કાયદેસરની જવાબદારી ચાલુ રહે છે.
• ખુલા (Khula) નો વિકલ્પ: ઇસ્લામે મહિલાઓને પણ છૂટાછેડા લેવાનો અધિકાર આપ્યો છે, જેને ખુલા કહેવાય છે. જો પતિ તલાક આપવા તૈયાર ન હોય તો પત્ની કાઝીની મદદથી કે કોર્ટ દ્વારા પણ આ પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે પણ અગાઉની સુનાવણીમાં મહિલાઓના આ વિકલ્પ (ખુલા)નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

ઇસ્લામે આપેલ ઉત્તમ સમાજ વ્યવસ્થા અને તલાક

ઇસ્લામે તલાકનું માળખું એટલા માટે બનાવ્યું છે કે જ્યારે સંબંધોમાં સુલેહની તમામ શક્યતાઓ સમાપ્ત થઈ જાય, ત્યારે પણ અલગ થવાની પ્રક્રિયા વ્યવસ્થિત અને ન્યાયી રહે.

1. અંતિમતાનો આધાર

તલાક-એ-હસનમાં ત્રીજી તલાક આપ્યા પછી જ સંબંધ અંતિમ (Final) બને છે.

• અનિશ્ચિતતાનો અંત: જો સંબંધો સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયા હોય અને પરત ફરવાની કોઈ આશા ન હોય, તો ત્રીજી તલાક પતિ-પત્નીને નવી જિંદગી શરૂ કરવા માટે સ્વતંત્ર બનાવે છે. આનાથી અનિશ્ચિતતા અને માનસિક ત્રાસનો અંત આવે છે.
• ગૌરવનો સવાલ: ન્યાયાધીશ દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલો 'વકીલ મારફતે તલાકની નોટિસ મોકલવાનો' મુદ્દો ખરેખર મહત્વનો છે. જો તલાક શરિયત મુજબ આપવાની હોય, તો સીધો સંવાદ, મધ્યસ્થી અને ગૌરવપૂર્ણ વર્તન ઇસ્લામિક આદર્શોનો ભાગ છે. મુસ્લિમ વિદ્વાનો પણ આ વાત પર સહમત છે કે પતિએ પોતાનો અહંકાર છોડીને સીધી રીતે વાત કરવી કે સમાધાનના પ્રયાસો કરવા જોઈએ.

2. સમાજ વ્યવસ્થામાં તલાક-એ-હસનનું યોગદાન

તલાક-એ-હસન એ સમાજને તલાકના મામલે ધાર્મિક અને કાનૂની શિસ્ત આપે છે:

• માનવતા: આ પદ્ધતિ પતિ-પત્નીને ગુસ્સા અને આવેગમાં લીધેલા નિર્ણયોથી બચાવે છે.
• સમય: ઇદ્દતનો સમયગાળો માત્ર પશ્ચાતાપ માટે જ નહીં, પણ બંને પક્ષોને ભવિષ્યની વ્યવસ્થા કરવા માટે પણ પૂરતો સમય આપે છે.

આમ, તલાક-એ-હસન કોઈ ગેર-સભ્ય પ્રથા નથી, પરંતુ એક ગંભીર, નિયંત્રિત અને મહિલાના હકોની રક્ષા કરતી શરિયતી પદ્ધતિ છે, જે આધુનિક સમાજની જરૂરિયાતોને પણ સંતુલિત કરે છે.